Có một thời gian dài, mình sống và làm việc như một người dò đường chỉ tin vào bản đồ số.

Những con số trên bảng KPI, doanh thu cuối tháng, hay danh sách dài dằng dặc những đầu việc cần “check” xong trước 6 giờ tối. Mình từng nghĩ đó là thước đo duy nhất của hiệu quả, là bằng chứng cho việc mình đang “tiến lên”. Giống như việc người ta tin rằng cứ treo một củ cà rốt trước mũi, con ngựa sẽ chạy nhanh hơn. Và nếu nó chạy chậm lại? Thì cần một cái gậy.

Nhưng mình đã quên mất một điều cơ bản: Mình không phải là cỗ máy, và cuộc đời này không phải là một đường đua thẳng tắp.

Khoa học xã hội đã chứng minh một nghịch lý mà đôi khi chúng ta cố tình lờ đi: Những phần thưởng hữu hình – tiền bạc, danh vọng – chỉ có tác dụng với những việc làm theo thói quen. Còn với những bài toán cần sự sáng tạo, cần trái tim và tư duy sâu sắc, thì “củ cà rốt” đôi khi lại làm cùn đi sự nhạy bén. Nó khiến tầm nhìn của ta hẹp lại, chỉ chăm chăm vào đích đến mà quên mất vẻ đẹp của hành trình.

Mình nhớ đến câu chuyện về Vivian, một người dọn phòng khách sạn. Nếu chỉ nhìn vào bản mô tả công việc, chị ấy là một nhân viên lao động phổ thông, ngày ngày đối mặt với ga giường và bụi bẩn. Nhưng Vivian không thấy thế. Chị tìm thấy niềm vui sống – cái “joie de vivre” – không phải từ việc hút bụi, mà từ sự kết nối với những vị khách xa nhà. Chị không chỉ dọn phòng, chị tạo ra một không gian được chăm sóc.

Đó là thứ giá trị vô hình mà không một bảng Excel nào thống kê được.

Chúng ta thường mải miết đi tìm những mảnh ghép còn thiếu (những gì mình chưa có) mà quên mất bức tranh mình đang nắm giữ (những gì mình đang có). Có một phương trình về hạnh phúc khiến mình suy ngẫm rất lâu: Hạnh phúc bằng sự trân trọng những gì đang có, chia cho những tham vọng mình muốn sở hữu.

Thay vì cứ mãi làm lớn cái mẫu số – chạy theo những khao khát vô tận, mình chọn cách chăm chút cho tử số. Mình học cách trân trọng sự tự chủ (Autonomy) trong công việc, niềm vui khi thấy mình giỏi lên mỗi ngày (Mastery), và cảm giác bình yên khi biết việc mình làm mang lại giá trị cho ai đó (Purpose).

Cuộc đời hay doanh nghiệp, suy cho cùng cũng giống như một bản nhạc.

Lợi nhuận hay GDP chỉ là những nốt nhạc rời rạc – những thứ dễ đếm. Nhưng cảm xúc và ý nghĩa mới là giai điệu – thứ gắn kết những nốt nhạc ấy thành một tác phẩm có hồn. Một người nhạc trưởng giỏi không đứng đó để đếm xem dàn nhạc đã chơi bao nhiêu nốt, mà để đảm bảo rằng tất cả đang hòa quyện để tạo ra sự rung động.

Trưởng thành, với mình, là khi ngừng bị ám ảnh bởi việc đếm những nốt nhạc, để bắt đầu thực sự lắng nghe giai điệu của chính mình.

Bởi vì những gì thực sự có giá trị, thường lại là những thứ không đếm được.